ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ! ਵਾਹ! ‘‘ਘਰੋਂ ਮੈਂ ਜਾਵਾਂ, ਸੁਨੇਹੇ ਤੂੰ ਦੇਵੇਂ’’
-ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਸਿਆਲਾ-
ਔਕਲੈਂਡ, 10 ਜੂਨ, 2026:-ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਇਕ ਕਹਾਵਤ ‘ਘਰੋਂ ਮੈਂ ਜਾਵਾਂ, ਸੁਨੇਹੇ ਤੂੰ ਦੇਵੇਂ’ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡੂੰਘੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਤਲਬ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਘਟਨਾ ਦਾ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਹਾਲ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ (ਜੋ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ) ਉਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ‘ਅਸਲ ਕਹਾਣੀ’ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬੇਵਕੂਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਆਪਣੀ ਫ਼ੋਕੀ ਚੌਧਰ ਜਮਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਚਲਾਕ ‘ਪਾਵਰ ਗੇਮ’ ਹੈ। ਆਓ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ:-
ਅਕਾਦਮਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚਲਾਕ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਖੁਦ ਉਸੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹੇ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ‘ਪਾਵਰ ਗੇਮ’ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਲਾਕੀ ਦਾ ਪਹਿਲੂ: ਉਹ ਚਲਾਕ ਇਨਸਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਦੀ ‘Ground Reality’ (ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ) ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸੂਚਨਾ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਜਿਤਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਉੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਪਰ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਅਸਲ ਇਨਸਾਈਡ ਸਟੋਰੀ (Inside Story) ਸਿਰਫ਼ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ।
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘Dunning-Kruger Dffect’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਘੱਟ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਚਲਾਕ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਹਰ (Expert) ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਅਖਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸੁਨੇਹੇ ਦੇਣ ਵਾਲਾ’ ਉਹ ਚਲਾਕ ਪਾਤਰ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵੀ ਬੰਦੇ (ਘਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਨਕਲੀ ਬੌਧਿਕਤਾ (Artificial Intelligence/Cleverness) ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਅਸਲ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਹੀ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪੁਰਾਣੇ ਯੂਨਾਨੀ ਫਲਸਫੇ (Greek Philosophy) ਵਿੱਚ Sophists ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਪਣੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਚਲਾਕੀ (Rhetoric) ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਘਰੋਂ ਮੈਂ ਆਵਾਂ, ਸੁਨੇਹੇ ਤੂੰ ਦੇਵੇਂ ਉਸ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਲਾਕ (Oversmart) ਬੰਦੇ ’ਤੇ ਢੁਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤੱਥਾਂ (6acts) ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ (Obvious) ਨੂੰ ਵੀ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣਾ ਉੱਲੂ ਸਿੱਧਾ ਕਰ ਸਕੇ।
ਇਹ ਅਖਾਣ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬੇਵਕੂਫੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਚਲਾਕੀ ਦੀ ਪੰਡ ਖੋਲ੍ਹਣ ਤੋਂ ਬਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਉਦਾਹਰਨ : ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ
ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਮੈਨੇਜਰ ਪਿਛਲੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ (Headquarters) ਪਰਤਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬੈਠਾ ਇੱਕ ਚਲਾਕ ਸਲਾਹਕਾਰ (Consultant), ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਫੀਲਡ ਦਾ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਉਸੇ ਮੈਨੇਜਰ ਨੂੰ ਪਾਵਰਪੁਆਇੰਟ ਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਸ਼ਨ ਦਿਖਾ ਕੇ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਾਲਾਤ ਕੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ: ਇੱਥੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਆਪਣੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਮੈਨੇਜਰ ਦੇ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਬਿਲਕੁਲ ਇਸ ਅਖਾਣ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਵਾਕਿਆ ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਐਨ. ਵੀ. ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
- Download Babushahi App
-
-
