ਕਮਾਲ ਦੇ ਬੰਦੇ-ਕੌਣ ਸੀ ਕੈਲੀ ਟਾਰਲਟਨ? : ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਆਏ ‘ਸੇਂਟ ਜੀਨ ਬੈਪਟਿਸਟ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼’ ਦੇ ਦੋ ਜਹਾਜ਼ ਰੋਕੂ ਸੰਗਲ 205 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਲੱਭੇ ਸੀ ਇਸ ਸਮੁੰਦਰੀ ਖੋਜ਼ੀ ਨੇ

-1200 ਦੇ ਕਰੀਬ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਜਹਾਜ਼ਾਂ (Shipwrecks) ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ।

-ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਸਿਆਲਾ-

ਔਕਲੈਂਡ, 11 ਜਨਵਰੀ 2026:-ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ‘ਸੇਂਟ ਜੀਨ ਬੈਪਟਿਸਟ’ (Saint Jean Baptiste) ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਰੋਕੂ ਸੰਗਲ ਜਾਂ ਲੰਗਰ (Anchors) ਦੀ ਖੋਜ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮੁੰਦਰੀ ਖੋਜ਼ੀ ਅਤੇ ਗੋਤਾਖੋਰ ਸਵ. ਕੈਲੀ ਟਾਰਲਟਨ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਔਕਲੈਂਡ ਵਿਖੇ ‘ਸੀਅ ਲਾਈਫ ਕੈਲੀ ਟਾਰਲਟਨ ਦਾ ਐਕੁਏਰੀਅਮ’ (SEA LIFE Kelly Tarlton’s Aquarium) ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਉਤੇ ਹੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਸਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਣਗੀਆਂ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਐਕੁਏਰੀਅਮ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 1985 ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਕੈਲੀ ਟਾਰਲਟਨ ਅੰਡਰਵਾਟਰ ਵਰਲਡ’ (Kelly Tarlton’s Underwater World) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਅਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਥੱਲੇ ਬਣਿਆ ਨਜ਼ਾਰਾ ਸੀ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ: ਕੈਲੀ ਟਾਰਲਟਨ ਦਾ ਜਨਮ 1937 ਵਿੱਚ ਕੋਪੁਰੂ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਡਾਰਗਾਵਿਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੈਰਾਕੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਨਰ ਸਿਖਾਇਆ। 1956 ਵਿੱਚ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਖੋਜੀ ਜੈਕ ਕੋਸਟੋ (Jacques Cousteau)  ਦੀ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇਖਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਜਾਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਗੋਤਾਖੋਰੀ ਉਪਕਰਣ (Aqualung) ਖਰੀਦਿਆ।
ਇੱਕ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਗੋਤਾਖੋਰ: ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੋਤਾਖੋਰੀ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਕੈਲੀ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਟਾਇਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟਿਊਬਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਮਾਸਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਖੁਦ ਦਾ ਵਾਟਰਪ੍ਰੂਫ਼ ਕੈਮਰਾ ਕੇਸ ਵੀ ਬਣਾਇਆ।
‘ਜਹਾਜ਼ ਰੋਕੂ ਸੰਗਲ’ ਕਿੰਨੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਮਿਲੇ?
ਪਾਂਡੀਚੇਰੀ (ਭਾਰਤ) ਤੋਂ ਆਏ ‘ਸੇਂਟ ਜੀਨ ਬੈਪਟਿਸਟ ਜਹਾਜ਼’ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 1769 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੌਰਾਨ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ‘ਡਾਊਟਲੈੱਸ ਬੇਅ’ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਲੰਗਰ ਗੁਆ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਲੰਗਰ ਲਗਭਗ 205 ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਕੈਲੀ ਟਾਰਲਟਨ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਲੱਭੇ ਸਨ। ਤੀਜਾ ਲੰਗਰ 1982 ਵਿੱਚ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਸਦੀ ਸਹੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ (2025 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ) ਦੁਬਾਰਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੰਗਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਦੋ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਖੋਜੀ ਕੈਲੀ ਟਾਰਲਟਨ ਅਤੇ ਮਾਈਕ ਬੀਅਰਸਲੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕੈਲੀ ਟਾਰਲਟਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਲੰਗਰ ਲੱਭਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਈਕ ਬੀਅਰਸਲੇ ਨੇ ਦੂਜਾ ਲੰਗਰ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਕੈਲੀ ਟਾਰਲਟਨ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ:
 ਕੈਲੀ ਟਾਰਲਟਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ ਸ਼ਿਪਵਰੇਕਸ (Kelly Tarlton’s Museum of Shipwrecks)
ਕੈਲੀ ਟਾਰਲਟਨ ਨੇ ਵਾਇਟਾਂਗੀ (Waitangi) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਜਹਾਜ਼ ‘ਤੂਈ’ (“ui) ਨੂੰ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਹੁਣ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਬੌਇਡ ਗੈਲਰੀ (Boyd Gallery)
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਂਗਾਰੋਆ (Whangaroa) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੱਭੀਆਂ ਗਈਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਸਤੂਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।
ਨਵੀਨੀਕਰਨ (ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ): ਕੈਲੀ ਟਾਰਲਟਨ ਨੇ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਐਕੁਏਰੀਅਮ ਵਿੱਚ ‘ਕਰਵਡ ਐਕਰੀਲਿਕ ਟਨਲ’ (ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਸੁਰੰਗ) ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੋਜਾਂ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ 1200 ਦੇ ਕਰੀਬ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਜਹਾਜ਼ਾਂ (Shipwrecks) ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ।
ਅੰਡਰਵਾਟਰ ਵਰਲਡ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਦੇ 18 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ, ਦਸ ਲੱਖਵਾਂ ਸੈਲਾਨੀ ਇਸ ਦੇ ਬੂਹੇ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ (ਕੈਲੀ) ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। 17 ਮਾਰਚ, 1985 ਨੂੰ, ਇੱਕ ਲੱਖਵੇਂ ਸੈਲਾਨੀ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੈਲੀ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਸੌਣ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਨੇ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ 47 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ।
ਸਨਮਾਨ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਬਿਜ਼ਨਸ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ (2023) ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਬਾ ਡਾਈਵਿੰਗ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।


ਕੈਲੀ ਟਾਰਲਟਨ ਨੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।
-ਸੇਂਟ ਜੀਨ ਬੈਪਟਿਸਟ: ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਇਸ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਲੰਗਰ ਲੱਭਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ।
-ਐਲੀਜ਼ਾਬੈਥ (Elizabeth): ਇਹ ਜਹਾਜ਼ 1830 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਸੀ। ਟਾਰਲਟਨ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਮਲਬੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਕੀਮਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਸਤੂਆਂ ਕੱਢੀਆਂ ਸਨ।
- ਬੌਇਡ (Boyd): 1809 ਵਿੱਚ ਵਾਂਗਾਰੋਆ ਹਾਰਬਰ ਵਿੱਚ ਸੜ ਕੇ ਡੁੱਬੇ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਮਲਬਾ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
- ਈਲਿੰਗਾਮਾਈਟ (Elingamite): 1902 ਵਿੱਚ ਥਰੀ ਕਿੰਗਜ਼ ਟਾਪੂਆਂ (Three Kings Islands) ਕੋਲ ਡੁੱਬੇ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੇ ਸਨ।
-ਸੀਵਰੇਜ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਕਲੈਂਡ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਬੇਕਾਰ ਪਏ ਸੀਵਰੇਜ ਟੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੰਡਰਵਾਟਰ ਐਕੁਏਰੀਅਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
-ਟਨਲ ਤਕਨੀਕ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਕਰੀਲਿਕ (Acrylic) ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ ਸੁਰੰਗਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਪਰ ਘੁੰਮਦੇ ਦੇਖ ਸਕਣ। ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਐਕੁਏਰੀਅਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਤਕਨੀਕ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
-ਕੈਲੀ ਟਾਰਲਟਨ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ (Legacy)
ਭਾਵੇਂ 1985 ਵਿੱਚ ਐਕੁਏਰੀਅਮ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੇ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅੱਜ ਵੀ ਜਿਊਂਦੀ ਹੈ:
-ਸੰਭਾਲ (Conservation): ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਐਕੁਏਰੀਅਮ ਹੁਣ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੱਛੂਆਂ (“urtles) ਦੇ ਬਚਾਅ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
- ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ: ਅੱਜ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੱਭੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਐਕੁਏਰੀਅਮ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।