ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ: ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਦੌੜਾਕ ਜਿਸਨੇ ‘ਫਲਾਇੰਗ ਸਿੱਖ’ ਨੂੰ ਵੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਗੁੰਮਨਾਮੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਜ਼ਾਰ ਦਿੱਤੀ
ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਭੰਗੂ
ਲੁਧਿਆਣਾ 21 ਮਾਰਚ 2026
ਭਾਰਤੀ ਖੇਡ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵੀ ਦੌੜ ਜਾਂ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਸਾ ਅਥਲੀਟ ਵੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਸਗੋਂ ਟਰੈਕ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਵੀ। ਉਹ ਗੁੰਮਨਾਮ ਨਾਇਕ ਸੀ — ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ।
ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫਰ
ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਜੁਲਾਈ 1937 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਠੂਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਸਨ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਬੇਹੱਦ ਸੀ। ਘਰੇਲੂ ਹਾਲਾਤ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਰੁਕਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।
ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਸਲ ਮੋੜ ਆਇਆ। ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੌੜਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। 1959 ਵਿੱਚ ਕਟਕ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ।
ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ
ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਯਾਦਗਾਰ ਪਲ 1962 ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਡਾਂ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਰੋਮ ਓਲੰਪਿਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਖਿਡਾਰੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਫਲਾਇੰਗ ਸਿੱਖ” ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਟਿਕਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਪਰ 400 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਇਹ ਜਿੱਤ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦੌੜ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਐਸੇ ਅਥਲੀਟ ਸਨ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਨਾਮ ਕਮਾ ਸਕਦੇ ਸਨ।
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੁਦ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਰੈਕ ‘ਤੇ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਕਾਬਲਾ ਮਿਲਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਸੀ।
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਸਿਤਾਰਾ
1959 ਤੋਂ 1964 ਤੱਕ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਕਈ ਮਾਣਮੱਤੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 12 ਸੋਨ, 3 ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ 1 ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਤਗਮੇ ਦਰਜ ਹਨ।
1962 ਦੀਆਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 4x400 ਮੀਟਰ ਰਿਲੇਅ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ 400 ਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। 1964 ਦੇ ਟੋਕੀਓ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ।
ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1964 ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਐਵਾਰਡ ਸਿਰਫ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਸੀ।
ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਗੁੰਮਨਾਮੀ ਤੱਕ ਦਾ ਦਰਦਨਾਕ ਸਫਰ
ਜਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਸਫਲਤਾ ਦੀਆਂ ਉੱਚਾਈਆਂ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਸਮਾਂ ਉਨਾ ਹੀ ਦਰਦਨਾਕ ਰਿਹਾ। 1972 ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਰੱਕ ਚਲਾਉਣਾ ਪਿਆ।
1990 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਾਦਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਚੋਟ ਲੱਗ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੈਂਗਰੀਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਉਹ ਲੱਤ ਗੁਆਉਣੀ ਪਈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤੇ ਸਨ।
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਖਿਡਾਰੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸੀ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਇਥੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤ ਲਈ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ‘ਅਰਜੁਨ ਐਵਾਰਡ’ ਵੀ ਵੇਚਣ ਦੀ ਨੌਬਤ ਆ ਗਈ
ਹਾਲਾਤ ਇੰਨੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਮੈਡਲ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਐਵਾਰਡ ਵੇਚਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣੀ ਪਈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਖੇਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰੜਾ ਸੱਚ ਹੈ।
ਜਿਸ ਖਿਡਾਰੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਰੌਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾਣੇ-ਦਾਣੇ ਲਈ ਮੁਹਤਾਜ ਹੋ ਗਿਆ — ਇਹ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ।
ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦੌੜਾਕ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਹੌਸਲਾ ਸਨ, ਇੱਕ ਜਜ਼ਬਾ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਐਸੀ ਕਹਾਣੀ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਖਿਡਾਰੀ ਜੋ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗੁੰਮਨਾਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿੱਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲੀ ਹੀਰੋ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।