ਕਿਤਾਬ: ਲਾਲ ਚੌਕ
ਲੇਖਕ: ਰੋਹਿਨ ਕੁਮਾਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ: ਵਾਇਟ ਕਰੋਅ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਮੋਹਾਲੀ
ਕੀਮਤ: 300 ਰੁਪਏ
ਪੰਨੇ: 272
ਰਿਵਿਊਕਾਰ: ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿਲਿੰਗ
ਮੋਬਾਇਲ: 75086-98066
ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਨ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਲਾਲ ਚੌਕ’ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਸਤਖੇਪ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਫ਼ਰ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਟਿੱਪਣੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੈ। ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਸੰਯੋਗ ਹੈ। ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ‘ਲਾਲ ਚੌਕ’ ਹੈ, ਪਰ ਲੇਖਕ ਲਈ ਇਹ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਦਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਚੌਰਾਹਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸ, ਸੰਘਰਸ਼, ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਲੇਖਕ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਰੋਹਿਨ ਕੁਮਾਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਨਾਅਰਿਆਂ, ਟੀਵੀ ਡਿਬੇਟਾਂ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੈਸ-ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫੜਦੇ, ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਡਰ, ਉਮੀਦ, ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਟੁੱਟਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ।
‘ਲਾਲ ਚੌਕ’ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੋ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਅਨੁਭਵਾਤਮਕ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਮਾਜ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ। ਲੇਖਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੈਨਿਕ ਚੌਕੀਆਂ, ਬੈਰੀਕੇਡਾਂ, ਜਾਂਚ-ਨਾਕੇ ਅਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੇ ਸਾਏ ਹੇਠ ਜੀਵਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਛੋਕੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰਦੇ ਹਨ।
ਲੇਖਕ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਦੀ ਸੁੱਕੀ ਕਠੋਰਤਾ ਤੋਂ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ ਉਤੇਜਨਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦੀ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਹੈ, ਪਰ ਠੰਢੀ ਬੁੱਧੀਵਾਦੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਇਹ ਸੰਤੁਲਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਲੇਖਕ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਸਾਂਝੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ‘ਮਸਲਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਇਹ ਉਸਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਕਟ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਗੱਲ ਕੇਵਲ ਧਾਰਾ 370 ਜਾਂ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦੀ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਜੀਅ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਫੈਸਲੇ ਭਾਵੇਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਲਏ ਜਾਣ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤੀਖੀਆਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਲਾਤਮਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਕਾਬਿਲ-ਏ-ਗੌਰ ਹੈ। ਲਾਲ ਚੌਕ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਤਸਵੀਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੱਕ ਮਨੋਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਘੜੀ ਵਾਲਾ ਮੀਨਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਈ ਵਾਰ ਫੋਟੋ-ਜਰਨਲਿਸਟਿਕ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਦੀ ਨਰਮੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਦੁਹਰਾਵਟ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਧਾਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਮੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਬਲਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪੱਖ ਇਸਨੂੰ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ‘ਲਾਲ ਚੌਕ’ ਇੱਕ ਐਸੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ ਜੋ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰਖ਼ੀ ਤੋਂ ਚੱਕ ਕੇ ਪਾਠਕ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਜੋ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਕਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਭੂਗੋਲ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
‘ਲਾਲ ਚੌਕ’ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। ਅਧੂਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ, ਅਟਕੀ ਹੋਈਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਸੰਭਵ ਸੰਵਾਦਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ।
ਧੰਨਵਾਦ
ਲੇਖਕ: ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿਲਿੰਗ
ਮੋਬਾਇਲ 75086-98066
gurpreetnews@gmail.com
-
ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿਲਿੰਗ, writer
gurpreetnews@gmail.com
Disclaimer : The opinions expressed within this article are the personal opinions of the writer/author. The facts and opinions appearing in the article do not reflect the views of Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media. Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media does not assume any responsibility or liability for the same.