ਹਾਕੀ ਦਾ ਉਹ 'ਅਜਿੱਤ ਕਿਲ੍ਹਾ' ਜੋ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਜੰਗ ਹਾਰ ਗਿਆ: ਸ਼ੰਕਰ ਲਛਮਣ ਦੀ ਦਰਦਨਾਕ ਦਾਸਤਾਨ
ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਭੰਗੂ
ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਦੀਵਾਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਦਿੱਗਜ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਸ਼ੰਕਰ ਲਛਮਣ ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 'ਰੌਕ ਆਫ਼ ਜਿਬਰਾਲਟਰ' (ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੀ ਚਟਾਨ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੋਲ-ਪੋਸਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ—ਵਿਰੋਧੀ ਟੀਮ ਲਈ ਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ।
ਫੌਜੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਹਾਕੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ
7 ਜੁਲਾਈ 1933 ਨੂੰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਹੂ (Mhow) ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਸ਼ੰਕਰ ਲਛਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਫੁਰਤੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਸਦਕਾ ਉਹ ਮਰਾਠਾ ਲਾਈਟ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਵਿੱਚ 'ਮਾਨਦ ਕਪਤਾਨ' (Honorary Captain) ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ। ਫੌਜੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੰਭੀਰਤਾ ਭਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਗੋਲਕੀਪਰ ਬਣਾਇਆ।
ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਉਹ ਰਿਕਾਰਡ , ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ
ਸ਼ੰਕਰ ਲਛਮਣ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਖਿਡਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਾਕੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜਰਨੈਲ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ (1956 ਮੈਲਬੌਰਨ - ਸੋਨਾ, 1960 ਰੋਮ - ਚਾਂਦੀ, ਅਤੇ 1964 ਟੋਕੀਓ - ਸੋਨਾ) ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤਿਰੰਗੇ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਧਾਈ। ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਜਿਹੇ ਗੋਲਕੀਪਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਭਾਰਤ ਨੇ 1966 ਦੀਆਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ। 1964 ਦੇ ਓਲੰਪਿਕ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਅਜਿਹੀ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੀਮ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਨੇ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਜੋਗਿੰਦਰ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਲਛਮਣ ਦੇ ਦਿਓ, ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿਆਂਗੇ।"
ਦੇਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੇ ਸਨਮਾਨ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ: ਅਰਜੁਨ ਐਵਾਰਡ (1964) ,ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ (1967) ,ਮੇਜਰ ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਐਵਾਰਡ (2016 - ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ) ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ।
ਤ੍ਰਾਸਦੀ: ਜਦੋਂ 'ਚਟਾਨ' ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਗਈ
ਜਿਸ ਖਿਡਾਰੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਗੋਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ, ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। 1979 ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੰਗੀ ਅਤੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਗੈਂਗਰੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਪੈਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤੇ ਸਨ, ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਇੰਨੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਹੀ ਇਲਾਜ ਵੀ ਨਾ ਕਰਵਾ ਸਕੇ।
ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਮਦਦ ਮੰਗੀ, ਤਾਂ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਗਈ ਮਾਮੂਲੀ ਸਹਾਇਤਾ (ਲਗਭਗ 300 ਪੌਂਡ) ਨੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸ ਮਹਾਨ ਖਿਡਾਰੀ ਦੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ। ਹਾਕੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 2006 ਨੂੰ ਇਸ ਅਜਿੱਤ ਚਟਾਨ ਨੇ ਗੁੰਮਨਾਮੀ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਫੌਜੀ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਸਵਾਲ ਉਹੀ ਰਿਹਾ ਕਿ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਉਹ ਸਨਮਾਨ ਕਿੱਥੇ ਸੀ?
ਸ਼ੰਕਰ ਲਛਮਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੇਡ ਢਾਂਚੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਕੀ ਸਾਡੇ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸਿਰਫ਼ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਣ ਤੱਕ ਹੀ ਹੈ? ਅੱਜ ਮਹੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ।
-
ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਭੰਗੂ, ਲੇਖਕ Babushahi ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹਨ
bhangoo1164@gmail.com
+919815752449
Disclaimer : The opinions expressed within this article are the personal opinions of the writer/author. The facts and opinions appearing in the article do not reflect the views of Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media. Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media does not assume any responsibility or liability for the same.