ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਮਾਲੀ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲੀ- ਨਿਰਵੈਰਤਾ ਅਤੇ ਦਇਆ ਦੇ ਪੁੰਜ ਸੱਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ
-ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਸਿਆਲਾ-
ਔਕਲੈਂਡ, 31 ਜਨਵਰੀ 2026:-ਸੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਦਇਆ, ਅਤੇ ਉੱਚ ਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 16 ਜਨਵਰੀ 1630 ਈਸਵੀ (ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫਰਵਰੀ 1630) ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਦੇਸੀ ਮਹੀਨੇ ਅਨੁਸਾਰ 18 ਮਾਘ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਕੋਮਲ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਸੰਤ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ।
ਗੁਰਤਾਗੱਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 3 ਮਾਰਚ 1644 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰਤਾਗੱਦੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਮਹਿਜ਼ 14 ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੀ।
ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ 2200 ਸਵਾਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ, ਪਰ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੂਰਵਕ ਰਿਹਾ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਅਤੇ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।
ਦਵਾਖਾਨਾ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਦਵਾਖਾਨਾ (ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦਾ ਮੁਫ਼ਤ ਇਲਾਜ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਵਾਖਾਨੇ ਤੋਂ ਦੁਰਲੱਭ ਜੜ੍ਹੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਭੇਜ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਆਪ ਜੀ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਚਿੜੀਆਘਰ (Conservational Zoo) ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਫੇਰੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਦੋਆਬਾ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਫੂਲ ਅਤੇ ਸੰਦਲੀ ਵਰਗੇ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਵਰਗੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ’ਤੇ ਬੈਠਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ (ਮਿੱਟੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੀ) ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਤੋਂ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਮੂੰਹ ਨਾ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣਾ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਤਾਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ ਅਤੇ 6 ਅਕਤੂਬਰ 1661 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ।
ਸਿੱਖਿਆ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਕਿਵੇਂ ਰਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕੋਮਲ ਹਿਰਦਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦਾ ਦਾ ਜੋ ਸੁਮੇਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਮਾਲੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲੀ ਸਨ।
1. ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ
ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ, ਜੋ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਪੱਖੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸ਼ੇਰ ਦੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਦੇ ਵਾਲ (Tiger’s whiskers) ਕਾਰਨ ਜ਼ਹਿਰ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਵਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮਿਹਦੇ (Stomach) ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਸ਼ਾਹੀ ਹਕੀਮਾਂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।
2. ਨੌਲੱਖਾ ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਦਵਾਖਾਨਾ
ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ‘ਨੌਲੱਖਾ ਬਾਗ਼’ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਾਗ਼ ਲਗਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਦੁਰਲੱਭ ਜੜ੍ਹੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਦਵਾਖਾਨਾ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਸੀ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਥੇ 9 ਲੱਖ ਬੂਟੇ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸਦਾ ਨਾਂਅ 9 ਲੱਖਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
3. ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ
ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹੀ ਹਕੀਮਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਜੜ੍ਹੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦੇ ਦਵਾਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਭੁਲਾ ਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਦਦ ਲਈ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ।
4. ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਕੋਈ ਖ਼ਿਆਲ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਦਵਾਖਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦਵਾਈਆਂ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ:
ਵੱਡੀ ਹਰੜ (Aralu): ਜਿਸ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਲਗਭਗ 100 ਗ੍ਰਾਮ (ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 5 ਤੋਲੇ) ਸੀ।
ਲੌਂਗ (Cloves): ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੌਂਗ।
ਜਗਮੋਤੀ (Pearl): ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਮੋਤੀ ਵੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ ਦਵਾਈ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
5. ਨਤੀਜਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ
ਇਹ ਦਵਾਈਆਂ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ "ਭਲਿਆਈ ਦਾ ਬਦਲਾ ਬੁਰਾਈ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬੁਰਾਈ ਦਾ ਬਦਲਾ ਵੀ ਭਲਿਆਈ ਨਾਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।"
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ:
ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੇਂਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫੁੱਲ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।