01 ਸਤੰਬਰ: ਇੰਡੀਅਨ ਸਟੈਂਡਰਡ ਟਾਈਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
1947 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੋਈ ਸੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ- ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਿਡ ਟਾਈਮ ਤੋਂ ਹੈ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਘੰਟੇ
1962, 1965 ਅਤੇ 1971 ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸੰਖੇਪ ਸਮੇਂ ਲਈ ਡੇਲਾਈਟ ਸੇਵਿੰਗ ਟਾਈਮ (DST) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ
-ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਸਿਆਲਾ-
ਔਕਲੈਂਡ, 31ਅਗਸਤ 2025 :-ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਇੰਡੀਅਨ ਸਟੈਂਡਰਡ ਟਾਈਮ (IST) ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਿਡ ਟਾਈਮ(UTC) ਤੋਂ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਘੰਟੇ (UTC+05:30) ਅੱਗੇ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮਾਂ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਨੇੜੇ ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ(25.15°N 82.58°E) ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ 82.5° ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ (ਲੋਂਗੀਟਿਊਡ) ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਡੇਲਾਈਟ ਸੇਵਿੰਗ ਟਾਈਮ (Daylight Saving Time) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ
ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇਕਹਿਰਾ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨਕ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਗ੍ਰੀਨਵਿਚ ਮੀਨ ਟਾਈਮ(GMT)ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਰੇਲਵੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਵਾਜਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਬੰਬੇ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਸਮਾਂ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਕਲਕੱਤਾ ਟਾਈਮ ਅਤੇ ਬੰਬੇ ਟਾਈਮ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ।
ਇੰਡੀਅਨ ਸਟੈਂਡਰਡ ਟਾਈਮ (9S“) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਆਰੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ 1947 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਇੰਡੀਅਨ ਸਟੈਂਡਰਡ ਟਾਈਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਯੂਟੀਸੀ ਤੋਂ 5 ਘੰਟੇ 30 ਮਿੰਟ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ 1 ਸਤੰਬਰ 1947 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਲਕੱਤਾ ਅਤੇ ਬੰਬੇ, ਨੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨਕ ਸਮਾਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀ ਇੰਡੀਅਨ ਸਟੈਂਡਰਡ ਟਾਈਮ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਕੋਨੇ ਤੱਕ ਇੱਕੋ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।
2025 ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
ਇੰਡੀਅਨ ਸਟੈਂਡਰਡ ਟਾਈਮ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਇੱਕਸਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। 1962, 1965 ਅਤੇ 1971 ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸੰਖੇਪ ਸਮੇਂ ਲਈ ਡੇਲਾਈਟ ਸੇਵਿੰਗ ਟਾਈਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਊਰਜਾ ਦੀ ਬਚਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਹੀਂ ਬਣੀ।
2025 ਤੱਕ, ਇੰਡੀਅਨ ਸਟੈਂਡਰਡ ਟਾਈਮ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚਕਾਰ ਲਗਭਗ 30 ਡਿਗਰੀ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ (ਲੋਂਗੀਟਿਊਡ) ਦੇ ਫਰਕ ਕਾਰਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਪੱਛਮੀ ਰਾਜਾਂ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫੀ ਪਹਿਲਾਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕੰਮ ਦੇ ਘੰਟਿਆਂ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਸੁਵਿਧਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੋ ਸਮਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇੰਡੀਅਨ ਸਟੈਂਡਰਡ ਟਾਈਮ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਜਨਮ ਅਸਲ ਵਿੱਚ 1 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਸਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅੱਜ ਵੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕਸਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਈਸਵੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ: ਕੌਣ ਸੀ ਉਹ?
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਅੱਜ 2025 ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਈਸਵੀ ਸਾਲ ਗਿਣਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ? ਇਹ ਈਸਵੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸੰਨ ਈਸਵੀ (14) ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖਾਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ: ਇੱਕ ਭਿਕਸ਼ੂ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਡਾਇਓਨਾਈਸੀਅਸ ਐਕਸੀਗੁਅਸ (Dionysius Exiguus) ਸੀ। ਉਸਨੇ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਈ ਸੀ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ?
ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਡਾਇਓਨਾਈਸੀਅਸ ਐਕਸੀਗੁਅਸ ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਭਿਕਸ਼ੂ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਟ ਡਾਇਓਕਲੀਸ਼ੀਅਨ (4iocletian) ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸੀ। ਪਰ, ਡਾਇਓਕਲੀਸ਼ੀਅਨ ਈਸਾਈਆਂ ’ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬਦਨਾਮ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਡਾਇਓਨਾਈਸੀਅਸ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੈਲੰਡਰ ਨਹੀਂ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਜ਼ਾਲਮ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ।
ਇਸ ਲਈ, 525 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਡਾਇਓਨਾਈਸੀਅਸ ਨੇ ਈਸਟਰ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਾਰਣੀ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਕੈਲੰਡਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਯਿਸੂ ਮਸੀਹ ਦੇ ਜਨਮ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ’ਐਨੋ ਡੋਮਿਨੀ’(Anno Domini) ਕਿਹਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਲਾਤੀਨੀ ਵਿੱਚ "ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ" ਹੈ।
ਸਾਲ 1 ਅਤੇ ਸਾਲ 0" ਦੀ ਧਾਰਨਾ
ਡਾਇਓਨਾਈਸੀਅਸ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 1 ਈਸਵੀ (AD 1) ਤੋਂ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਇਹ ਯਿਸੂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਈਸਾ ਪੂਰਵ(BC) ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜ਼ੀਰੋ (0) ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਬਾਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 0 ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਧੇ 1 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ 1 ਈਸਵੀ ’ਤੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਡਾਇਓਨਾਈਸੀਅਸ ਦੀ ਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਗਲਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਯਿਸੂ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਲ ਵਿੱਚ 1 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਸਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅੱਜ ਵੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕਸਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।