ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤੀ? ਸਿਰਿਲ ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼: ਇੰਗਲੈਂਡੀਏ ਵਕੀਲ ਨੇ ਕਲਮ ਦੀ ਇਕ ਲਕੀਰ ਨਾਲ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ-ਘਰੋਂ ਬੇਘਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ
-ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਾਂਝ ਹੋਈ ਸੀ ਲੀਰੋ-ਲੀਰ
-ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਸਿਆਲਾ-
ਔਕਲੈਂਡ, 23 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2026:-1947 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦਰਦਨਾਕ ਅਧਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਵੰਡ ਦੀ ਨਕਸ਼ਾ-ਨਵੀਸੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਕੀਲ ਸਰ ਸਿਰਿਲ ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ (Sir Cyril Radcliffe) । ਸਿਰਿਲ ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਦਸੰਬਰ 1899 ਨੂੰ ਵੇਲਜ਼ (ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ) ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲੈਂਗਵਿਨ (Llangwynn) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿਰਿਲ ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ (Cyril Radcliffe) ਹੁਣ ਜਿਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1977 ਨੂੰ 78 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਸਿਰਿਲ ਜੌਨ ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ (Cyril John Radcliffe) ਸੀ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਅੱਜ ਜਿਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 126 ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੁੰਦੀ।
ਕੀ ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਸੀ?
ਜੀ ਹਾਂ, ਅਧਿਕਾਰਤ ਰਿਕਾਰਡ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਰਿਲ ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਨੂੰ ਜੁਲਾਈ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਭਾਰਤ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਭੂਗੋਲ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਖਾਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਜੋ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਸਬੰਧ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਵੰਡ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਮਾਪਦੰਡ (Standard of Border Line)
ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਤੈਅ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ‘ਬਾਊਂਡਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ’ (ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਲਈ) ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਅਧਿਕਾਰਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਰਹੱਦ ਖਿੱਚਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮਾਪਦੰਡ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਨ:
ਧਾਰਮਿਕ ਬਹੁਗਿਣਤੀ (Religious Demographics): ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ (ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਆਦਿ) ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਗੇ।
ਹੋਰ ਕਾਰਕ (Other Factors): ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਹਿਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨਾਂ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰਹੱਦਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ) ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖੇ।
ਕੰਮ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ
ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੰਮ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ 5 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਕੋਲ ਪੁਰਾਣੇ ਨਕਸ਼ੇ ਅਤੇ 1941 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ (Census) ਦਾ ਡਾਟਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਪੂਰੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
ਗੁਪਤ ਫੈਸਲਾ: ਸਰਹੱਦ ਦਾ ਫੈਸਲਾ 12 ਅਗਸਤ 1947 ਤੱਕ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 17 ਅਗਸਤ (ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ) ਜਨਤਕ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਨਾ ਪਵੇ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਤੀਜਾ
ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਮੁਤਾਬਕ, ਜਦੋਂ ਸਰਹੱਦ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਗਲਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਲਗਭਗ 1.5 ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿਜਰਤ ਕਰਨੀ ਪਈ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦੰਗੇ ਹੋਏ।
ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਖੁਦ ਇਸ ਵੰਡ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ 2,000 ਪੌਂਡ ਦੀ ਫੀਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਨਕਸ਼ੇ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ਾਤ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਮੁੜ ਕਦੇ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।
ਇਹ ਲਕੀਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ‘ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਲਾਈਨ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਾਲੇ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
Click to Follow Babushahi Facebook Page →