ਕੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ ਜੈਨ-ਜ਼ੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ? -- ਮਨਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ
● ਕੌਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਬਰੂਦ ਨੂੰ ਪਲੀਤੀ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ?
ਸਰੀ (ਕੈਨੇਡਾ)- ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਰਬ ਸਪ੍ਰਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ, ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ ਦਰਸਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਵੇਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਿਰਜੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਤਨ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲੀਆ ਖੇਤਰੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਖੜੇ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਤਬਾਹੀ ਕਾਰਨ ਵੱਡੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਡੇਗਣ ਤੱਕ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ 'ਜੈਨ-ਜ਼ੀ' (ਸਾਲ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੰਮੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਸਥਿਰਤਾ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਡੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਾਕਤ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਨਤੀਜੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ।
ਇਸ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕੁਝ ਵੱਖਰੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ, ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚੋਣ ਫਤਵੇ ਨੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਾਹਰੀ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਦਬਾਅ ਰਾਹੀਂ ਹਿਲਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰਕੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 'ਜੈਨ-ਜ਼ੀ' ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ—ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ, ਵਾਤਾਵਰਣ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਵਰਗੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਾਜਬ ਹਨ, ਪਰ ਡਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੋਣਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਅਸਧਾਰਣ ਬਣਾਕੇ ਜਾਂ ਗੁੱਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਇੱਕ ਸੂਝਵਾਨ ਚਰਚਾ ਲਈ।
ਧਿਆਨਯੋਗ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹਿੰਸਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾ ਨੇ ਵੀ 'ਜੈਨ-ਜ਼ੀ' ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਅਜਿਹੇ ਬਿਆਨ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੁਨੇਹੇ ਟਕਰਾਅ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਤਾਂ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ। ਇਸ ਧਾਰਣਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕੁਝ ਮੀਡੀਆ ਚਿਹਰਿਆਂ ਦਾ ਬਦਲਦਾ ਰੁਖ। ਕੁਝ ਟੀਵੀ ਐਂਕਰ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ-ਪੱਖੀ ਪਹੁੰਚ ਰੱਖਦੇ ਰਹੇ, ਅਚਾਨਕ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਂਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਅਰਾਵਲੀ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਖਣਨ ਵਰਗੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਰਹੇ ਹਨ—ਜਿਹੜੇ 'ਜੈਨ-ਜ਼ੀ' ਲਈ ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਇਹ ਮਸਲੇ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਵਾਜਬ ਹਨ, ਪਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਤੀਗਤ ਸਮਝ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਉਤੇਜਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ 'ਜੈਨ-ਜ਼ੀ' ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ—ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲੋਕਤਾਂਤਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ—ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਉਟੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ, ਅਸਮਾਨਤਾ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਭੀੜ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਰਪੇਸ਼ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਰਗੇ ਜਟਿਲ ਮਸਲੇ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਹਿੰਸਾ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਰਾਜਕਤਾ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਿਹਤਰ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ 'ਜੈਨ-ਜ਼ੀ' ਲਈ ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ‘ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਣ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਫੈਸਲੇ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਰਚਨਾਤਮਕ ਨਾਗਰਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਹ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲੋਕਤਾਂਤਰਿਕ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਬਣਾਉਟੀ ਬਿਆਨੀਏ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਨ ਦੀ ਬਜਾਇ, ਜਾਣਕਾਰੀ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਬਣਨ।
ਮਨਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ
ਮੈਨਜਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ,
ਰੇਡੀਓ ਇੰਡੀਆ, ਸਰੀ (ਕੈਨੇਡਾ)
-
ਮਨਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਮੈਨਜਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ
manjin@gmail.com
Disclaimer : The opinions expressed within this article are the personal opinions of the writer/author. The facts and opinions appearing in the article do not reflect the views of Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media. Babushahi.com or Tirchhi Nazar Media does not assume any responsibility or liability for the same.