ਕਮਾਲ ਦੇ ਬੰਦੇ-ਐਵੇਂ ਨੀ ਛਪਦੀ 100 ਦੇ ਡਾਲਰ ’ਤੇ ਫੋਟੋ : ਮਹਾਨਤਮ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦਾ ਮਾਣ

ਲਾਰਡ ਅਰਨੈਸਟ ਰਦਰਫੋਰਡ

-ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਸਿਆਲਾ-

ਔਕਲੈਂਡ, 22 ਮਈ, 2026:-ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਕਰੰਸੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਯਾਨੀ 100 ਡਾਲਰ ਦੇ ਨੋਟ ’ਤੇ ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਕੋਈ ਰਾਜਨੇਤਾ ਜਾਂ ਰਾਜਾ-ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ—ਲਾਰਡ ਅਰਨੈਸਟ ਰਦਰਫੋਰਡ (Lord Ernest Rutherford) ਹਨ। ਰਦਰਫੋਰਡ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ‘ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ’ (Father of Nuclear Physics) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ, ਬਲਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਕਣ ‘ਪ੍ਰਮਾਣੂ’ (Atom) ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ।

ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ

ਅਰਨੈਸਟ ਰਦਰਫੋਰਡ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਅਗਸਤ 1871 ਨੂੰ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਨੈਲਸਨ ਨੇੜੇ ਸਪਰਿੰਗ ਗਰੋਵ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਚੱਕੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕਾ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਰਦਰਫੋਰਡ ਬਹੁਤ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੈਂਟਰਬਰੀ ਕਾਲਜ  ਤੋਂ ਐਮ.ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸਦਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।

ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯੋਗਦਾਨ

ਲਾਰਡ ਰਦਰਫੋਰਡ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ (Modern Physics) ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ:

ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਦੀ ਬਣਤਰ (Orbital Structure of the Atom): ਰਦਰਫੋਰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਇੱਕ ਇੱਟ ਵਰਗਾ ਠੋਸ ਕਣ ਹੈ। ਪਰ ਰਦਰਫੋਰਡ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ‘ਗੋਲਡ ਫੋਇਲ ਪ੍ਰਯੋਗ’ (Gold Foil Experiment) ਰਾਹੀਂ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟਾ, ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਪੌਜ਼ੀਟਿਵ ਚਾਰਜ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਨਿਊਕਲੀਅਸ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਲੈਕਟਰਾਨ ਇਸ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਕਰ ਕੱਟਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ (Splitting the Atom): ਸਾਲ 1919 ਵਿੱਚ, ਰਦਰਫੋਰਡ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਬਣੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਤੱਤ (Element) ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਤੋੜਿਆ (ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਟਰਾਂਸਮਿਊਟੇਸ਼ਨ)। ਇਸ ਖੋਜ ਨੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ (Nuclear Energy) ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਿਆ।

ਰੇਡੀਓਐਕਟਿਵ ਹਾਫ਼-ਲਾਈਫ਼ (Radioactive Half-Life): ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੇਡੀਓਐਕਟਿਵ ਪਦਾਰਥਾਂ ’ਤੇ ਵੱਡੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਲਫ਼ਾ ਤੇ ਬੀਟਾ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰੇਡੀਓਐਕਟਿਵ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ (Decay) ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਹਾਫ਼-ਲਾਈਫ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸਨਮਾਨ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੇਡੀਓਐਕਟਿਵ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਖੋਜਾਂ ਲਈ ਲਾਰਡ ਰਦਰਫੋਰਡ ਨੂੰ ਸਾਲ 1908 ਵਿੱਚ ਕੈਮਿਸਟਰੀ (ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ) ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਲ 1914 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਾਈਟ’ (Knight) ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਲਾਰਡ ਰਦਰਫੋਰਡ ਆਫ਼ ਨੈਲਸਨ’ ਬਣੇ।

ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ 100 ਡਾਲਰ ਦੇ ਨੋਟ ’ਤੇ ਸਥਾਨ

ਰਦਰਫੋਰਡ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦਾ ਨਾਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਨ ਬਦਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਰੰਸੀ ਨੋਟ (100 ਡਾਲਰ) ’ਤੇ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੋਟ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖੋਗੇ, ਤਾਂ:

1. ਮੁੱਖ ਪੋਰਟਰੇਟ: ਨੋਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ’ਤੇ ਲਾਰਡ ਰਦਰਫੋਰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ।
2. ਨੋਬਲ ਮੈਡਲ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਫ਼: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਰਟਰੇਟ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਾ ਮੈਡਲ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗ੍ਰਾਫ਼ (Graph) ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਰੇਡੀਓਐਕਟਿਵ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ (Radioactive Decay) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।
ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਜਿੱਥੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟਾਂ (Banknotes) ’ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੋਕਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਸਰ ਐਡਮੰਡ ਹਿਲੇਰੀ, ਕੇਟ ਸ਼ੈਪਰਡ, ਅਤੇ ਲਾਰਡ ਰਦਰਫੋਰਡ) ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਿੱਕਿਆਂ (Coins) ਦਾ ਨਿਯਮ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ:
ਸਿੱਕਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਹਿੱਸਾ (Heads): ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਆਮ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿੱਕੇ ’ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸਾਰੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਾਸੇ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਖੀ (Monarch) ਯਾਨੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਕਿਆਂ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਹਿੱਸਾ (Tails): ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ:
-1 ਡਾਲਰ ਦਾ ਸਿੱਕਾ: ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਛੀ ‘ਕੀਵੀ’ (Kiwi bird)।
-2 ਡਾਲਰ ਦਾ ਸਿੱਕਾ: ਮਾਓਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ‘ਕੋਤੂਕੂਤੂਕੂ’ (Maori Kotukutuku) ਨਾਮਕ ਖ਼ਾਸ ਨਕਾਸ਼ੀਦਾਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ।
-10 ਸੈਂਟ ਦਾ ਸਿੱਕਾ: ਮਾਓਰੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਨਕਾਸ਼ੀਦਾਰ ਮੁਖੌਟਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਕੋਰੂਰੂ’ (Koruru) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਦਰਫੋਰਡ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ: 19 ਅਕਤੂਬਰ 1937 ਨੂੰ ਕੈਂਬਰਿਜ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਖੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ‘ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਐਬੇ’ (Westminster Abbey) ਵਿਖੇ ਸਰ ਆਈਜ਼ਕ ਨਿਊਟਨ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਲਾਰਡ ਰਦਰਫੋਰਡ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡਰ’ ਅਖਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ 100 ਡਾਲਰ ਦਾ ਨੋਟ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧ: ਲਾਰਡ ਅਰਨੈਸਟ ਰਦਰਫੋਰਡ ਦਾ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੂੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੰਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਅਤੇ ਹਮਾਇਤੀ ਸਨ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਰ ਸੀ. ਵੀ. ਰਮਨ ਨਾਲ ਲਾਰਡ ਰਦਰਫੋਰਡ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਿੱਘੇ ਸਬੰਧ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸਾਲ 1921 ਵਿੱਚ ਸੀ. ਵੀ. ਰਮਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲੰਡਨ ਗਏ, ਤਾਂ ਲਾਰਡ ਰਦਰਫੋਰਡ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਰਦਰਫੋਰਡ ਰਮਨ ਦੀ ਖੋਜ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਖਿੰਡਣ ਯਾਨੀ Scattering of Light) ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।
ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ: ਰਦਰਫੋਰਡ ਨੇ ਸੀ. ਵੀ. ਰਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੀ ਵੱਕਾਰੀ ‘ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ’ (Royal Society) ਦਾ ਫੈਲੋ (Fellow) ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਆਖਰੀ ਚਿੱਠੀ: ਰਦਰਫੋਰਡ ਦੀ ਮੌਤ (ਅਕਤੂਬਰ 1937) ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਗਸਤ 1937 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਆਖਰੀ ਚਿੱਠੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਸਰ ਸੀ. ਵੀ. ਰਮਨ ਦੇ ਨਾਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਮਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਇੰਡੀਅਨ ਸਾਇੰਸ ਕਾਂਗਰਸ (1938) ਦੇ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣਨਾ ਸੀ....ਪਰ
ਸਾਲ 1938 ਵਿੱਚ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਸਾਇੰਸ ਕਾਂਗਰਸ’ (Indian Science Congress) ਦੀ 25ਵੀਂ ਸਿਲਵਰ ਜੁਬਲੀ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਖੇ ਮਨਾਈ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਰਵਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਲਾਰਡ ਰਦਰਫੋਰਡ ਨੂੰ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਸੀ। ਰਦਰਫੋਰਡ ਖੁਦ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਦੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ, ਭਾਰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 19 ਅਕਤੂਬਰ 1937 ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, 1938 ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਭਾਸ਼ਣ (Presidential Address) ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।
ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ, ਲਾਰਡ ਰਦਰਫੋਰਡ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। 1938 ਦੀ ਸਾਇੰਸ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ dਿੰਦੇ ਹੋਏ ਨਹਿਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲਾਰਡ ਰਦਰਫੋਰਡ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰਦਰਫੋਰਡ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ (Scientific Planning) ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਹਿਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਰਦਰਫੋਰਡ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਨ: ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਮੁੜ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਘਰ ਬਣੇਗਾ।
ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ
ਲਾਰਡ ਰਦਰਫੋਰਡ ਜਦੋਂ ਕੈਂਬਰਿਜ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ‘ਕੈਵੇਂਡਿਸ਼ ਲੈਬਾਰਟਰੀ’ (Cavendish Laboratory) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਈ ਉੱਘੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲਈ:
ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੇਘਨਾਦ ਸਾਹਾ (Meghnad Saha): ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਗੋਲ-ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ (Astrophysicist) ਮੇਘਨਾਦ ਸਾਹਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਆਪਣਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿਧਾਂਤ (Saha Ionization Equation) ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਰਦਰਫੋਰਡ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਸੰਭਵ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ।
ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।
 

ਰਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੀ ਹੈ?

ਰਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਖਿੰਡਣ ਨਾਲ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਮਾਧਿਅਮ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਖਿੰਡਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਆਵ੍ਰਿਤੀ ਉਦੋਂ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਨਾਂਅ ਰਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਇਹੀ ਖੋਜ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੀ ਸੀ। ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ: ਸੀ.ਵੀ. ਰਮਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ‘ਰਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ’ ਖੋਜਣ ਦਾ 28 ਫਰਵਰੀ, 1928 ਦੇ ਦਿਨ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ’ਚ ਵਿਗਿਆਨ ਦਿਵਸ਼ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1930 ’ਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਡਾ: ਰਮਨ ਦੀ ਖੋਜ ’ਰਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ’ ’ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਕੇ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ। ਡਾ: ਰਮਨ ਜਦੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਡੈਕ ’ਤੇ ਬੈਠਿਆ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਹੜਾ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ’ਚ ਸਫੈਦ ਰੰਗ ਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਨਿਵਾਸ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ, ਡਾ: ਰਮਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਵ ਮਾਧਿਅਮ ’ਤੇ ਖਿੰਡਣ ਦਾ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਡਾ: ਰਮਨ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਨਿਵਾਸ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਇਹ ਤੱਥ ਖੋਜ ਹੀ ਲਿਆ ਸੀ। ਡਾ: ਰਮਨ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲੈਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਰਵਾਇਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਸ ਨੇ ਬੋਰਡ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਅਲਕੋਹਲ ਉਤੇ ਰਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵ’ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਇਆ ਸੀ।
ਇਹ ਗੱਲ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸੀ ਅਲਕੋਹਲ ਨੂੰ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਪੀਤਾ ਪਰ ਸਰ ਸੀ. ਵੀ. ਰਮਨ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਨਾ ਪੀ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ।

Follow Babushahi Network Channel on WhatsApp